VIŠEGRAD - Sedi ovih dana Slavka Tasić pod
jabukom petrovačom u selu Bijela kod Višegrada, gleda otežale
plodove i do zemlje savijene šljive požegače i mikavičke i razmišlja
kakvi su u rodnim godinama, kao što je ova, u jesen, seljaka čekali
radovi u voćnjaku. Posmatra suženih zenica na julskom suncu sadnice
"ekonomskih" krušaka i jabuka, savijenih do zemlje i
skupljenih kao omanji plastovi sena, a malo dalje retka stoletna
stabla jabuka srnabija, zečuša, glavača, bedrika, čije krošnje
guše vidik i grade hladovinu za odmor i kratak, a tvrd težački
san.
- Narod je danas silan i besan. Ni polovinu ovog voća se ne obere,
već samo opadne i istruli - vajka se Slavka i priseća se kako
se birvaktile podbirao svaki plod i pretvarao u dragocenu zimnicu.
- Majka Persa i svekrva Radojka naučile su me kako da pravim
sušeno voće. Prvo smo pravili parnice od šljiva požeški. Izaberu
se najlepši plodovi, sprsnu rukama, izvadi košpica, pa onda se
poređaju na oveću dasku i izlože suncu. Sasušene voćke se stavljaju
u drvene sanduke i čuvaju za zimu - priča Slavka.
Kad se šljive požegače zaplave na granama u selu Bijeloj i iz
njihovog tela zamiriše šećerni sok, celo domaćinstvo se upošljavalo
da pravi pekmez i posebne kolače od plodova ove rodotvorne voćke.
- U kazanima i ranijama mešale bi se isprskane šljive s korom.
Kad se pekmez, kome se retko zbog oskudice dodavao šećer, ukuva,
bake koje su nadgledale posao, ubacivale bi malo brašna. Onda
se kutlačom iz kazana vadio pekmez i izlivao na kupusne liske
poređane na suncu. Sunce bi osušilo pekmez i tako su nastajali
kolači od šljive, koje su volela deca i koji su se vadili iz sanduka
za praznične dane i u vreme zimske dokolice - priseća se Slavka.
U zimnici na selu posebno mesto pripadalo je kruškama od kojih
se danas samo poneka vrsta može naći u voćnjacima.
- Bake su plodove krušaka kolačuša ili sarajevki, a i nekih drugih,
rezale na sitne komadiće i sušile ih na suncu na borovim daskama
ili su ih nizale na konac i vešale ispod streha kuća, mječara
i drvljanika. Taj svoj proizvod su nazivali "voćke".
Od krušaka takiša pravljena je turšija koja se stavljala obično
u zemljane ćupove, a služena je u zimskim mesecima - govori Slavka
i dodaje da su turšiju od takiša volele bekrije i ispičuture.
Starica iz Bijele priseća se da su, kasnije kad su domaćinstva
zaimala, počeli da se prave i džemovi od mešavine raznog voća,
a muslimani su pravili i žitki pekmez od krušaka koji je mešan
sa kajmakom i bio veoma cenjen.
- Majstori dunđeri u selu imali su i sušare s pletarom za sušenje
šljiva i krušaka. Ipak je to bio posao za dangube, pa se retko
ko odlučivao da u trci za sređivanjem letine stalno loži vatru
u sušarama - zbori Slavka.
Najveći deo roda voća, kao i danas, u selima se koristio za pečenje
rakije. Radilo se to u kasnim jesenjim danima u kazanima čučavcima.
U selima oko Višegrada niko više ne pravi pekmez, ni kolačiće
od šljiva, a turšije od takiša se sećaju samo stariji seljani.
Sa ovim devedesetogodišnjacima polako izumiru i suše se ogromna
stabla starih sorti krušaka jeribasmi, ječmeniki, mednica, šećerki,
žutica, sarajevki, sijeraka i jabuka šarenika, bedrika, kožara,
budimki, zečuša i ilinki.
Uporedo sa ovim prastarim voćkama umiru polako i opustela sela.
Umesto rodnih kalemuša džikljaju divlje kruške i jabuke, a voćnjake
polako "osvajaju" smreke i borovi.
Radoje Tasić
