Poligamija je vrlo retka. Ko bi bez nevolje (a to znači da nema uopšte poroda ili da ima samo žensku decu) uzeo drugu ženu, smatrali bi ga za vrlo pogana čoveka. I kod muslimana je postojala otmica devojaka u istoj meri kao i kod hrišćana. Samo venčanje kod muslimana ima čisto pravni karakter i sa venčanjem kod hrišćana nema nikakve veze. Ostala je, međutim, sama reč venčanje, a glavne ličnosti prilikom svadbijeđa, jenđija, jenđi bula, dever, čauš - iste su kao i kod hrišćana. Mladoženja mladu unosi u kuću. Prilikom održavanja svadbi se i kod naših muslimana tuku mlada i mladoženja da se iz njih isteraju demoni.

Uloga muškog deteta
I kod muslimana muško dete igra važnu ulogu, pa se u mnogim krajevima Bosne i Hercegovine pre nego što mlada legne u bračnu postelju po njoj povalja muško dete. Umesto vina, ovde mlada unosi u kuću ibrik vode, ili Kur'an (Musaf). Najzad, blagoslov mladenaca, koji postoji još od predhrišćanskih vremena - postoji i kod naših muslimana.

"Poturčenjaci u Debarskoj oblasti drže sve hrišćanske svadbene običaje svoga kraja. Imaju i časnike, kuma i starojka, samo što ih ne zovu više istim imenima". Stari Brođani (u Gori) su nekada obavljali sva venčanja i svadbe istog dana i to na dan slave hrama Svetog Pantelejmona (27. jul). Ruski konzul I. Jastrebov kaže da je takav običaj bio u Gori i Opolju. Kao ostatak ovog običaja on smatra kolektivno venčanje i obrezivanje dece, kome je na dan 23. avgusta, prisustvovao u Restelici.
U svadbenim običajima i pesmama islamiziranih Bugara nalaze se, osim opšte bugarskih crta, veridbe, mnogi detalji i neke za hrišćansku svadbenu ceremoniju sasvim karakteristične pesme. Tako na primer, pesme koje se pevaju prilikom kaniranja mlade ("kanosvane"), identične su sa hrišćanskim pesmama pri pletenju kose kod hrišćanske mlade. Cela ceremonija u području Ksantija označena je kao venčilo, a hodža venčava mladence iako nema nikakvih venaca. Ovde je, znači, reč o običajima iz starog hrišćanskog vremena.

		POMEN NA GROBOVIMA MUHAMEDANACA Po svedočenju savremenika, neki Mrkovići u Crnogorskoj Krajini i "dan-danas (2932) su zadržali običaj da nose čitulu u crkvu. Jedanput su bili prekinuli ovaj običaj, pa su im bravi lipsavali, onda su ponovo počeli, pa to i danas rade". A pop Vaso iz Bara, "činio je u skorašnje vrijeme, po molbi izvesnih poturčenjaka, pomen na grobovima Muhamedanaca". Najzad, tamošnji muslimani "za zadušnu subotu nose u crkvu panahiju, poskuru i svijeću, a kod kuće prave i jedu priganice ili masnicu (kolač posut vrelim uljem). Inače, Mrkovići su ranije "lelekali nad umrlima, kao što još i danas Crnogorci leleču, ali su taj običaj napustili pod izgovorom da im to zabranjuju njihove knjige. Ranije su i njihove žene đakale i tužile nad umrlima, kao danas Crnogorke, danas samo nariču nad umrlim u kući, a nikako kad ga nose ka groblju". Bilo je, doskoro i drugih sličnih običaja, muhamedanci su davali pomen svake sedmine, četrdesetine, na pola godine i godinu posle smrti večeru.

U mnogim islamskim obredima čuje se i odjek preislamskih verovanja. Najviše neortodoksni bili su, verovatno, pogrebni običaji. U Manisi, na primer, kako svedoči arapski putopisac Ibn Batuta (14. vek), balsamovano telo sina Saruhan-beja bilo je položeno u drveni grob, prekriven kalaisanim gvozdenim krovom. Grob je bio smešten na visokom postamentu, u zgradi u obliku kubeta, sa otvorom na vrhu. Na taj grob, uoči praznika žrtve, dolazili su članovi porodice umrlog. Boja žalosti u Ajdinskom bejluku bila je crna, a sama žalost trajala je sedam, u Sinopu - četrdeset dana, što je smatra se uticaj pravoslavlja.
Groblja uz nekropole

Na stotina mesta - kaže M. Hadžijagić - najstarija muslimanska groblja situirana su uz srednjovekovne nekropole. A na najranijim nišanima nalaze se i neki simboli preuzeti sa stećaka, kao: ljudske figure, soko, lovački pas, jelen, konj, vuk, zmija, mač, koplje... Nekoliko najstarijih nišana ima, sasvim u stilu stećaka, i natpise bosančicom. I česta pojava muslimanskog sahranjivanja izvan groblja (u Srebrenici, na primer) možda ima svoj izvor u pokapanju "na svojoj zemlji, na plemenitoj". Kod starih Bošnjaka postojao je i običaj da svoje mrtve sahranjuju na visovima, odakle je bio lep pogled na susedna naselja, a slična praksa nalazi se i kod Osmanlija, tako da su islamizirani Bosanci mogli jednostavno da nastave ovu preislamsku tradiciju. Dobar primer bosansko-muslimanskog groblja je "Grad mrtvih" na Alifakovcu (iznad Sarajeva).
Hrišćanske sabrane (16. i 27. vek) u Tekiji "Kavak baba" u Trnovu, muslimanski nadgrobni spomenici (s kraja 17. i početka 18. veka), u čijoj osnovi je izdubljen krst i uklesano hrišćansko ime pokojnika u nekim selima po Bugarskoj (Varna, Burgas, Balčin, Rodopi) svedoči o rasprostranjenosti kriptohrišćanstva na ovim područjima.

I dok kod Valahada u Grčkoj u pogrebnim običajima nema nikakvih hrišćanskih tragova (hodža, po islamskom zakonu preuzima pokojnika i pogrebni ritual), a žene ne učestvuju u njemu, u Trapezuntu, međutim, dok je kriptohiršćanin sahranjivan, za njega se, istovremeno, obavljao i obred u hrišćanskoj crkvi. I na Kritu je pravoslavni sveštenik pozivan da se moli pre muslimanske sahrane, ili je u vreme sahrane služio službu u crkvi tihim glasom, dok su oni na Kipru dobijali na samrtnoj postelji hrišćanski oproštaj, da bi potom bili sahranjeni na muslimanskom groblju.

Sutra: Duhovna srodstva jačala prijateljstvo

Knjiga "Islamizacija na južnoslovenskom prostoru" može se kupiti u Srpskom geantološkom centru. Kontakt: Miroslav Niškanović Telefon 063/ 250-271