KRALJEVO - Lagersko groblje pod Grdičkom
kosom, odnosno Spomen-park, kako su ga komunisti "prekrstili",
bruka je i sramota svih posleratnih vlasti u gradu na Ibru. O
"parku" nema ni govora, a ledina na kojoj se nalaze
humke žrtava fašističke odmazde u oktobru 1941. godine, "uređuje
se" jednom godišnje, pred dane sećanja i pomena. Tada, naime,
komunalci pokose travu, a utisak zapuštenosti i nemara vidljiv
je, ipak, na svakom koraku.
Pre 36 godina započeta je gradnja ogromnog spomeničkog kompleksa,
ali sve se završilo kopanjem amfiteatra koji danas ničemu ne služi.
U toku leta, Romi iz obližnjeg naselja tu napasaju konje. Park,
odnosno groblje streljanih, nije čak ni ograđen, a u vreme obilnih
padavina, humke su danima u vodi. Na ovom, jednom od najvećih
gubilišta u Srbiji tokom Drugog svetskog rata, fašisti su streljali
preko dve hiljade žitelja grada na Ibru, među kojima je bilo i
osmoro dece mlađe od 14 godina i 188 mladića pred punoletstvom.
Decenijama su komunisti ovde održavali političke skupove, dodeljujući
u Spomen-parku "Povelju protiv nasilja i rata", a dobitnici,
provereni partijci, na stravičnom gubilištu držali su vatrene
govore, zaklinjući se na vernost Titu i Partiji. U takvim prilikama
izvođeni su scenski komadi, čiji su autori bili pesnici i kompozitori
iz svih republika tadašnje Jugoslavije.
Sedamdesetih godina započeta je izgradnja spomeničkog kompleksa
na više desetina hektara, autora beogradskog arhitekte Spasoja
Krunića. Međutim, osim izgradnje amfiteatra i uređenja humki streljanih,
ništa drugo nije urađeno. Gotovo tri decenije na groblju nije
bilo nikakvog verskog obeležja, iako je pouzdano utvrđeno da su
žrtve uglavnom bile pravoslavne vere. Tek dolaskom koalicije "Zajedno"
na vlast, kraj najveće humke postavljen je veliki drveni krst.
- Napravljen je projekat kapele koja će biti sagrađena na groblju.
U njoj će biti ispisana imena svih za koje znamo da su streljani
u Lagerskom groblju, a ono će biti i ograđeno - saopštava Dragan
Drašković, direktor kraljevačkog Narodnog muzeja.
Ova institucija napravila je ove godine i elektronsku bazu podataka
sa imenima žrtava, ali mnogi se ne slažu s podacima istoričara.
Naime, gotovo pola veka se smatralo da je u Lagerskom groblju
streljano šest hiljada Kraljevčana i izbeglica iz Slovenije i
Hrvatske. Istoričari su, međutim, opovrgli ovu tvrdnju.
- Naši podaci se baziraju na domaćim pisanim izvorima, nemačkim
dokumentima i izjavama svedoka. Iza svakog broja stoji ime pogubljene
osobe i njegovi lični podaci. Sve drugo su nagađanja i pretpostavke,
kaže istoričar Silvija Krejaković, kustos Narodnog muzeja u Kraljevu.
Sve u svemu, Kraljevčani se najtragičnijeg datuma u istoriji
svoga grada, sete samo u oktobru. Da je tako, govori izgled gubilišta.
Ima i onih koji kažu da je "svetilište pretvoreno u svetogrđe."
Možda će Narodni muzej ovu "sramotu" delimično ublažiti.
Miloš Milišić (Sina)
