[an error occurred while processing this directive]  

[an error occurred while processing this directive]  

I n t e r n e t   i z d a n j e

Ponedeljak, 19. 1. 2004.

 
 
[an error occurred while processing this directive]

vesti dana

arhiva

vaša pisma

istorijat

redakcija

kontakt

pomoć

pišite nam


Uzroci raspada Jugoslavije

Spor o uzrocima raspada
Jugoslovenske federacije

Ovu knjigu čije zanimljive delove "Glas" feljtonizuje, autorka je počela da piše još 1994. uviđajući da se bliži kraj Jugoslavije, a namenjena je svima koji su malo znali o Balkanu i uzrocima krize koja ga je potresala

O uzrocima raspada jugoslovenske federacije već više godina raspravljaju brojni naučni radnici, političari i oni koji su bili svedoci događaja i trpeli užase rata, patnju i stradanje. Problem je krajnje ispolitizovan i zahteva trezveno i nepristrasno promišljanje. Pojednostavljenja vode u zablude.

U Hrvatskoj uzrok krize najčešće nalaze u "velikosrpskom hegemonizmu", "konzervatizmu JNA", "ideološko-političkoj krizi jugoslovenskog socijalizma". (60, str. 12-13). Nekadašnji hrvatski komunistički lider, aktivni učesnik "Hrvatskog proljeća" 1971. godine, Miko Tripalo, smatra kako je "rat počeo zbog teritorijalnih pretenzija i neriješenih međunacionalnih problema".

I u Sloveniji se krivica za raspad države pripisuje Srbiji. Priča o srpskom nacionalizmu prevladava u ocenama slovenačkih političara. "Jugoslavija je" - smatraju oni - "od samog početka bila veštačka tvorevina, utemeljena... kao reakcija velikih sila (1918. godine) na slom imperijalnih sila Austro-Ugarske, Rusije i Otomanskog carstva."

Višenacionalna država poput bivše Jugoslavije, po rečima slovenačkog predsednika Milana Kučana, nije mogla opstati, pošto je srpska diktatura, zavedena 1929. godine, potkopala ideju o ravnopravnosti njenih većinskih naroda. "Nakon sloma komunističkog sistema, jedinstvena Jugoslavija mogla je opstati samo kao "zajedničko tržište" na osnovama ravnopravnosti svih sastavnih delova. Srbi ipak ovaj problem u celini podređuju ambicijama srpskog nacionalizma.

Onog trenutka kada su krenuli tim putem, raspad je postao neminovan." Slovenački naučnik Janez Prunk smatra kako je uzrok raspirivanja međunacionalnog sukoba na Kosmetu to "što je sredinom osamdesetih godina srpski nacionalizam počeo napad na jugoslovenski ustav iz 1974. godine, pripisujući mu krivicu za uvođenje konfederalizma". Druga karika u lancu probuđenog srpskog nacionalizma, smatraju slovenački istoričari, jeste Memorandum Srpske akademije nauka iz 1986. godine, koji je "otvoreno promovisao velikosrpski program" pod parolom "Svi Srbi u jednoj državi" i označio "početak napada na sve nesrpske federalne jedinice sa nesrpskim stanovništvom, u kojima, geografski odvojene od Srbije, žive etničke grupe Srba".

Veći deo političkih elita bivših jugoslovenskih republika za raspad zemlje optužuje Slobodana Miloševića, "Slobodan Milošević stupio je na jugoslovensku scenu kao rušitelj Jugoslavije" -naglašava Adil Zulfikarpašić. - "Njegova politika stvorila je Tuđmana i njemu slične, i omogućila im da pobijede... Do raspada Jugoslavije došlo je i zbog prijetnji Slobodana Miloševića da Jugoslaviju pretvori u hegemonističku "Veliku Srbiju", koja bi sasvim progutala ostale narode."

Površni odnos

Na Zapadu su se od samog početka prema jugoslovenskoj krizi i njenim uzrocima odnosili krajnje površno i uprošteno. Naučnici i političari, po pravilu, prepričavaju i osuđuju ideju "velikosrpskog hegemonizma". Bivši američki ambasador u Jugoslaviji Voren Cimerman smatra da je "glavni uzrok rušenja Jugoslavije -Slobodan Milošević", jer je "kovao planove za pretvaranje Jugoslavije u diktaturu srpskog nacionalnog hegemonizma".

Premda se Cimerman slaže kako je Franjo Tuđman "fanatični hrvatski nacionalista" i kako se može govoriti i o slovenačkom nacionalizmu, za njega je srpski nacionalizam predstavljao osnovnu pretnju opstanka Jugoslavije. Ambasador Cimerman navodi da je "glavni cilj Slobodana Miloševića" bio "uspostavljanje srpske vlasti u čitavoj državi". Amerikanka Suzan Vudvord ne negira činjenicu d je američka vlada i američka intelektualna i politička elita, nakon dolaska Bila Klintona u Belu kuću, smatrala Slobodana Miloševića "novim Hitlerom", koji uz pomoć JNA teži stvaranju "Velike Srbije".

Holbruk i istorija

U svojim sećanjima Ričard Holbruk potpuno ignoriše istorijske činjenice i već na prvoj stranici memoranduma tvrdi kako Srbi nikada nisu imali svoju državu, kako krivica leži isključivo na Slobodanu Miloševiću koji je 1989. godine rasplamsao buktinju srpskog nacionalizma, s namerom da stvori državu u kojoj će Srbi biti dominantna nacija.

Britanski novinari Lora Silber i Alan Litl, koji su krizu i ratove pratili na licu mesta, pišu o težnji Slobodna Miloševića da zauzme mesto Josipa Broza Tita, nazivaju ga vođom "srpskog secesionizma", čija je etnička isključivost naterala ostale narode Jugoslavije da se otcepljuju.

Fraze o Srbima

Očito je, dakle, kako je fraza o "velikosrpskom hegemonizmu", po pravilu neargumentovana, nedokazana i neobjašnjena -od mnogih prihvatana kao gotova činjenica, kao stav široko rasprostranjen na Zapadu. Ipak, takvo jednodimenzionalno objašnjenje sunovrata u međurepubličkim odnosima nije održivo.

Stavovi o uzrocima jugoslovenskog sukoba u Srbiji i Crnoj Gori prilično su raznoliki. Tim pitanjima posvećeni su mnogi napisi i posebna istraživanja, njima su se bavile nebrojene konferencije i okrugli stolovi. Analitičar Predrag Simić piše kako uzrok raspada jugoslovenske federacije valja tražiti u složenim nacionalnim problemima jugoslovenskih zajednica, koji su isplivali na površinu nakon kraha ideologije samoupravnog socijalizam ai raspada Savez a komunista Jugoslavije, kao glavnih faktora integracije, ali u "složenoj etničkoj karti Balkana i preplitanju interesa velikih sila na teritoriji koju nastanjuju Južni Sloveni".

Akademik Dobrica Ćosić, predsednik Jugoslavije od 1992. do 1993. godine, smatra kako je zemlju rasturila ideologija nacionalizma i separatizma, koja je zamenila staljinističko-titovsku ideologiju i istrajala u ideji stvaranja samostalnih nacionalnih ih država.

Stabilizaciji i modernizaciji Jugoslavije nije vodilo ni uspostavljanje višepartijskog sistema u republikama, ni konfederativni elementi Ustava, niti pak etnički i verski pluralizam. "Sva ova nacionalističko-separatistička stremljenja, bez sumnje su" - ističe Ćosić - "istorijski retrogradna i u potpunosti protivurečna evropskoj perspektivi i političkom modelu Evropske zajednice".

Separatizam na delu

Uz to, hrvatski i albanski šovinizam i separatizam "doveli su poslednjih godina do pojave snažnog srpskog nacionalizma i separatizma, koji se ogleda u programima nekih političkih partija".

Zbog toga "čitava Jugoslavija danas" - pisao je Dobrica Ćosić u januaru 1991. godine - "predstavlja poprište međunarodnih političkih i verskih sukoba i mržnje. Opšta polarizacija i politička konfrontacija skoro da je dovršena". Akademik Mihailo Marković osnovnim uzrokom rata takođe smatra separatizam, ali je uveren kako su u sve prste "upleli mnogi spoljni i unutrašnji faktori".

Po njegovoj oceni, separatističke snage u Jugoslaviji postojale su svuda, već od samog utemeljenja jugoslovenske federacije."Ni diktatura kralja Aleksandra 1929. godine, ni formiranje Banovine Hrvatske 1939. ni uspostavljanjem proustaške "nezavisne" države Hrvatske 1941. godine, a zatim, pola vek kasnije, u junu 1991. godine - otcepljenjem Tuđmanove hrvatske države".

Istoričar Miodrag Zečević polazi od stava da uzrok nacionalnih sukoba posle raspada SFRJ leži u novom otvaranju srpskog nacionalnog pitanja, koje, počev od Prvog srpskog ustanka (1804) neprestano ima opštebalkanski i evropski karakter. "Nakon ujedinjenja Nemačke ponovo su se okupile države koje su u periodu 1914-1918. i 1941-1945. ratovale protiv Srbije, odnosno u dva navrata u ovom veku pokušavale da unište i Srbiju i Jugoslaviju".


Piše: Jelena Guskova
Sutra: Austrougarska, Nemačka i srpsko pitanje

Napomena

Nastavak feljtona Kurt Valdhajm u svetlu dokumenata CIA objavićemo u sledećem broju "Glasa".


vesti po rubrikama

^feljton

17:04h

Uzroci raspada Jugoslavije

 


     


FastCounter by LinkExchange