[an error occurred while processing this directive]  

[an error occurred while processing this directive]  

I n t e r n e t   i z d a n j e

Četvrtak, 27. 2. 2003.

 
 
[an error occurred while processing this directive]

vesti dana

arhiva

vaša pisma

istorijat

redakcija

kontakt

pomoć

pišite nam


Srpski četnici na početku dvadesetog veka (1)

Makedonsko pitanje

I Srbija i Bugarska i Grčka htele su da gospodare jugom Balkana

Sultanovim fermanom, od 21. marta 1870. godine (svi datumi dati su po novom kalendaru), ustanovljena je Bugarska egzarhija na evropskim teritorijama Otomanske imperije. Termin "egzarhija" označava davanje verske samostalnosti jednom narodu unutar jedne patrijaršije, u ovom slučaju Carigradske, što je u uslovima teokratske Turske značilo priznanje prava Bugarima na punu versku i prosvetnu samostalnost.

Egzarhat je omogućio Bugarima da otpočnu široku akciju na pobugarivanju srpskog življa. Ova akcija je u početku bila prikrivena, zaogrnuta plaštom slovenstva, ali je vremenom iskazivala sve jasnije velikobugarski šovinizam. Njeni početni uspesi zasnivali su se na omraženosti patrijaršijskog (grčkog) sveštenstva među slovenskim življem, tako da je broj egzarhista ubrzo prevazišao broj patrijaršista (pripadnika Carigradske patrijaršije).

Rad Egzarhije bio je najpre usmeren na preotimanje patrijaršijskih crkava i proterivanje njihovih sveštenika, a zatim i na sve one koji su se opirali bugarizaciji. Na njenom udaru ubrzo su se našli srpski sveštenici, učitelji i narodni prvaci.

Berlinski kongres

Ratovi od 1876. do 1878. koje su protiv Turske pobedonosno vodile Rusija, Crna Gora i Srbija, okončani su San-Stefanskim mirom 3. marta 1878. godine. Odredbama ovog mira, rađenog po diktatu Rusije, predviđeno je teritorijalno proširenje za Crnu Goru, izvesne ispravke granica za Srbiju i stvaranje Velike Bugarske, koja bi osim Albanije, obuhvatila gotovo čitavu teritoriju Evropske Turske.

Odredbama Berlinskog kongresa (13.6. - 13.7.1878) poništene su odluke San-Stefanskog mira. Srbija, Crna Gora i Rumunija su stekle nezavisnost, a Bugarska status autonomne vezalne kneževine pod sizerenstvom sultana. Bugarska je stekla pravo da ima hrišćansku vladu i narodnu vojsku i određene su joj znatno uže granice u odnosu na San-Stefanski mir. Crna Gora je dobila gradove: Nikšić, Spuž, Podgoricu, Žabljak, Bar, Plav i Gusinje. Srbija je proširena niškim, pirotskim, topličkim i vranjskim okrugom.

Još 1878. godine došlo je do ustanka Srba u kumanovskoj kazi (srezu). Ovaj ustanak, kao i nešto kasnije Brsjačka buna (1880), nastali iz oslobodilačkih težnji srpskog naroda i želje za ujedinjenjem sa maticom Srbijom, prethodili su Srpskoj četničkoj akciji.

Iz navedenih razloga u Srbiji, Bugarskoj i Grčkoj kristalisalo se kao prioritetno "makedonsko pitanje", čijim bi rešenjem u svoju korist svaka od njih dobila u ruke "ključ Balkana". Zato su one isticale svoje razloge temeljeći ih na istorijskim, etničkim i političkim uporištima. Grčka je svoje pretenzije zasnivala na davnašnjoj provinciji Makedoniji šireći maksimalno njene granice, Bugarska na San-Stefanskom miru, a Srbija na živoj srednjevekovnoj tradiciji osvedočenoj srpskim zadužbinama, jezičkoj srodnosti i raširenosti krsne slave - tipično srpskog obeležja.

Međutim, bugarska verska i prosvetna propaganda nisu dale očekivane rezultate. Štaviše, otvaranjem srpskih konzulata u Skoplju, Bitolju i Solunu, povećan je broj srpskih škola, kao i broj povratnika Patrijaršiji.

Zbog toga je Bugarska oružanom teroru osnivajući ilegalne organizacije VMRO (Vnatrešna makedonska revolucionerna organizacija) 1893. u Solunu i VMOK (Vrhoven makedono-odrinski komitet ) 1894. u Sofiji. Godine 1896. VMRO proširuje aspiracije na Jedrenski vilajet (pokrajinu) i menja naziv u VMORO; takođe, donosi novi ustav, po kome najviši organ postaje Centralni komitet. Otuda će se pripadnici VMORO ubuduće nazivati "centralistima", a VMOK "vrhovistima".

Ove organizacije, protivstavljene do isključivosti, radi sprečavanja međusobnih sukoba, sporazumele su se da vrhovisti dobiju Kosovski i Bitoljski, a centralisti Jedrenski i Solunski vilajet. Ipak, ovaj sporazum bio je mrtvo slovo na papiru, pošto su, pljačke radi, jedni drugima zalazili u teren. Jedino u čemu su se slagali bila je srbofobija. Stoga je 1897. godine u Solunu osnovano "Društvo protiv Srba".

Grčki andart

Izveštavajući o ovome bugarski list "Narodno pravo" pisao je da je cilj Društva da "ognjem i mačem iskoreni Srbe iz Makedonije". Na čelu Društva bio je Damjan - Dame Grujev, profesor bugarske gimnazije u Solunu i nekadašnji pitomac Društva "Sveti Sava" i u njemu su bili i vrhovisti i centralisti.

Odgovarajući na pojačani pritisak Bugara, Grci su 1901. stupili u oružanu akciju. Prvu andartsku četu obrazovao je konsturski mitropolit Karavangelis, s namerom da suzbije bugarske akcije i istakne grčke pretenzije u Evropskoj Turskoj.

Termini andart, četnik i komita su sinonimi i označavaju pripadnika revolucionarnog komiteta. Grci su koristili termin andart, a Srbi i Bugari termine četnik i komita.

Piše: Vladimir Ilić
Sutra: Neuspeli Ilindenski ustanak


vesti po rubrikama

^feljton

15:38h

Srpski četnici na početku dvadesetog veka (1)

16:02h

Srbi u "ratnom dnevniku" Vermahta (48)

 



     


FastCounter by LinkExchange