[an error occurred while processing this directive]  

[an error occurred while processing this directive]  

I n t e r n e t   i z d a n j e

Nedelja, 22. septembar 2002.

 
 
[an error occurred while processing this directive]

vesti dana

arhiva

vaša pisma

istorijat

redakcija

kontakt

pomoć

pišite nam


Odgonetnuta nedoumica oko mesta rođenja Velikog Vožda

Karađorđe je rođen u Petrovcu

Snimajući seriju "Tragom Karađorđa u Šumadiji", ekipa Obrazovno-naučnog programa Radiotelevizije Srbije na terenu sela Sepaca potvrdila tačnost svedočanstva i do danas očuvanog sećanja na lokalitet gde je ugledao svet otac Srbije, kako ga Njegoš naziva

Tokom šestodnevnog snimanja prvih četrdeset scena za seriju od pet epizoda pod naslovom "Tragom Karađorđa u Šumadiji", obavljenog 12-17. septembra u sedamnaest lokaliteta na područjima opština Aranđelovac, Velika Plana, Smederevska Palanka, Rača, Topola i Jagodina, ekipa Obrazovno-naučnog programa Radiotelevizije Srbije - urednik Velibor Lazarević, reditelj Miroslav Živanović, producent serije Svetlana Bandić, snimatelj Branko Pelinović, scenarist i voditelj Mile Nedeljković - razrešila je nekoliko nedoumica koje poodavno postoje oko mesta rođenja Karađorđa Petrovića kao i kućišta na kojima je njegova porodica boravila. Do sada je kao opšteprihvaćeno mesto Karađorđevog rođenja važilo selo Viševac u opštini Rača. Sada je, međutim, ustanovljeno da Karađorđe nije rođen u Viševcu, nego u obližnjem Petrovcu koji je zaselak sela Sepaca u istoj opštini. O ovom otkriću, koje ima i prizvuk senzacije, autor scenarija Mile Nedeljković, ekskluzivno za naš list, kaže:

- Mi, zapravo, ništa novo nismo otkrili. Mi smo samo potvrdili tačnost svedočanstava koja je u dva navrata od 1846. do 1849. godine zapisao istoričar Isidor Stojanović, sačuvana u Arhivu Srpske akademije nauka i umetnosti, u kojima se na dva mesta izričito navodi selo Petrovac kao mesto Karađorđevog rođenja. Preko ovog podatka se olako preletalo i mi smo, prosto, to želeli da proverimo. Tim više, što se istoričari slažu u tome da je Karađorđeva porodica često menjala mesto boravka. Usled tog seljakanja je, kako je vrlo obazrivo rekao istoričar Milenko M. Vukićević "teško doći do istine, koje je mesto zaista kolevka predaka Velikog Vožda", a isto tako je teško doći i do kolevke samog Velikog Vožda, čiji se otac Petar, kao ubogi siromašak, potucao od mesta do mesta. Mnogo vremena je minulo, mnogi su tragovi uništeni i do pouzdanog rešenja je trebalo mnogo upornosti i obazrivog istraživanja.

Etnolog Mile Nedeljković se dve decenije bavi rodnom Šumadijom. Objavio je i dve knjige zapisa o Šumadiji, koje su nastale u višegodišnjem naučnoistraživačkom projektu Centra za naučna istraživanja SANU u Beogradu i Univerziteta u Kragujevcu, kojim je rukovodio akademik Dragoslav Srejović, a potom akademik Dragoslav Antonijević. U drugoj knjizi o Šumadiji, objavljenoj pre dve godine, Nedeljković je, pišući o mestu Karađorđevog rođenja, ukazao na to da se i Petrovac može smatrati mestom Karađorđevog rođenja. Sada je, međutim, u to čvrsto uveren:

- Da budemo precizni, nesporno je da je Viševac Karađorđeva dedovina i očevina i da je u njemu bio Karađorđev roditeljski dom. Ali je Karađorđe rođen u Petrovcu. Topola je mesto njegovog življenja i stolovanja, u Krćevcu mu je bilo gazdinstvo, a u Radovanju je ubijen. Do sad je jedino sporno bilo mesto rođenja. Sad, kad se pogledaju ova sela i dovedu u vezu sa dinastijom Karađorđevića i njenim spomeničkim obeležjima, uočava se, što nije slučajno, da su jedino Viševac ostavili postrani. Naime, Karađorđev sin Aleksandar je kao knez Srbije 1858. godine podigao spomen-česmu u Krćevcu, na imanju koje je od detinjstva znao, i o kojem se starao, a koje su Obrenovići rasprodali 1868-1883. godine. Karađorđev unuk Petar je kao kralj Srbije od 1903. godine otkupljivao svoju dedovinu u Topoli i na Oplencu 1907. godine položio kamen temeljac za svoju zadužbinu, Crkvu Sv. Đorđa, u čijoj su južnoj apsidi danas Karađorđevi zemni ostaci. A Karađorđev praunuk Aleksandar je kao kralj Jugoslavije podigao 1930. godine u Radovanju crkvu Zahvalnicu. Dakle, Krćevac koji su, po istoričaru Lazaru Arsenijeviću Batalaki, Turci nazivali Karađorđevom "ajdučkom kućom", Topola i Radovanje u čijem je lugu, na trlu Dragića Vojkića Karađorđe mučki ubijen, imaju spomenička svedočanstva o njegovom prebivanju. Uočljivo je u ovom nizu da u Viševcu niko od Karađorđevih potomaka nije podigao nikakvo zdanje niti spomenik.

Na pitanje kako će u Viševcu biti dočekano ovakvo njegovo tvrđenje, Nedeljković hladnokrvno kaže:
- Na nož. U našem istraživanju i pripremnim radnjama za snimanje od velike pomoći su bili saradnici iz Topole Prvoslav Majstorović, Čedomir Stevanović, rodom iz Zagorice, i Radomir Ćirković, rodom iz Sepaca, u čijem je sastavu zaselak Petrovac. Razaznavši šta ovaj poslednji ispituje, jedan Viševčanin je, spreman na tuču, nakostrešen skočio: "Šta!?! Hoćete da nam uzmete Karađorđa!…"

Otimanje o znamenite ljude je poznato još iz stare Grčke, gde se po više mesta nametalo kao mesta njihovog rođenja. U slučaju Karađorđa, trojica njegovih poznanika, saboraca i kasnije memoarista su navela tri naselja kao mesto njegovog rođenja. Tako je Janićije Đurić, koji ga je najkasnije upoznao, tek posle Kočine krajine i Karađorđevog nastanjivanja u Topoli 1791. godine, naveo Viševac kao mesto rođenja. Petar Jokić Topolac, koji je, možda, u detinjstvu, dakle pre Kočine krajine, mogao da upozna mladog Karađorđa, naveo je Žabare, u kojem su živeli Karađorđevi roditelji Petar i Marica i u kojem su im rođena mlađa deca Marko, Marinko, Milica i Milovan. Gaja Pantelić Vodeničarević, koji je najduže, od rođenja, i najbolje poznavao Karađorđa, naveo je Petrovac.

Njegov otac Pantelija Desimirović i Karađorđev otac Petar su bili u Žabaru susedi i odatle su se zajedno podigli i otišli u najam kod zagoričkog spahije Mula Husejina, prvi kao vodeničar, a drugi kao pčelar. Uz to, Karađorđe i Gaja Pantelić, jedan od najpoverljivijih mu ljudi, bili su pašenozi. Dakle, kad je reč o rođenju, dečaštvu i mladosti Karađorđevoj, svedočenju Gaje Pantelića Vodeničarevića, koje je zapisao učeni Isidor Stojanović, morala se posvetiti najveća pažnja. Sada smo načisto s tim da njegovo svedočenje nije samo najverodostojnije, nego je jedino tačno.

Na osnovu čega se to dokazuje?
- Prvo, na osnovu činjenica iz Petrovca, a drugo na osnovu predanja iz samog Viševca i drugih okolnih naselja. Naime, s kolena na koleno se u Petrovcu priča da je tu Marica rodila Karađorđa, i zna se tačno na kom mestu. Jedan meštanin, sada pokojni, Leka Lazarević, zvani Čkembar, na tom je mestu zasadio tri bora i postavio kamen, u nameri da sav svoj imetak uloži i tu podigne hram ili manastir. U tome ga je sprečila Udba iz Topole. Vremenom, borići su se sasušili i nestali, a kamen je pao u Potok. Danas to mesto znaju meštani i lovci iz okoline koji su tuda, šumom, prolazili. Do tog mesta, gde je bila koliba u kojoj se Marica porodila, odveo nas je sedamdesetpetogodišnji Milorad-Mile Ristić. Nedaleko od poslednjih petrovačkih kuća, na šumovitoj uzvišici zvanoj Ostrikovac (u govoru se čuje i Astrikovac), ponad Potoka, nalazi se to istorijsko mesto. Možete zamisliti radost i uzbuđenje koje nas je proželo kad nas je čika Mile doveo do tog mesta. Dakle, to je, bez dvojbe, traženo kućište i svetilište. Posredno, to potvrđuju i predanja iz samog Viševca. Po jednome, Marica je rodila Karađorđa u polju, izvan kuće, a po drugome je sakrila novorođenca u šuplju kladu, a po trećem u rakljastu bukvu, da ga Turci ne nađu. Milorad Ristić nam je ispričao petrovačko predanje da je Marica, osetivši u Viševcu porođajne trudove došla u Ostrikovac u Petrovcu i tu rodila Karađorđa, koga je kasnije prenela u Viševac, gde su živeli. Ostrikovac je od Viševca udaljen nepun sat hoda.

Koliko je to petrovačko predanje osnovano?
- Ono je vrlo osnovano. Petar i Marica su živeli u Viševcu. Usamljeni, bez rodbine i izvan ostalih seoskih kuća. Neki kažu sa leve, neki sa desne strane reke Rače, u brdu Gradištu, na mestu zvanom Dubočar. Marica, zabrinuta kao prvorotka za svoj plod, nije slučajno otišla u Petrovac. Tada su u Petrovcu živeli srodnici Karađorđeve porodice, koji su se pre Kočine krajine premestili u Cerovac. Tamo ih, po mestu odakle su doseljeni, kako je početkom 20. veka zapisao Jovan Erdeljanović, zovu Petrovčanima, a po Borivoju Drobnjakoviću ih je 1923. godine bilo 35 kuća (familije Marinkovići, Kočići, Kojadinovići, Stankovići, Radojkovići i Jankovići). Potiču od Mitra, rođenog brata Karađorđevog dede Jovana. Zovu ih još i Klimentašima, po krsnoj slavi Svetom Klimentu (koju su Karađorđevići slavili do 1890. godine), što je razgovetni znak srodstva. Dakle, Marica je otišla u svojtu da se porodi. I to u selo Petrovac, gde je svojta bila brojna. Da je Petrovac, koji se, kako navodi Gaja Pantelić, ranije zvao Petojevac, u to vreme bio zasebno selo vidi se po tome što je i kao zaselak sačuvao svoju posebnost. Znak te posebnosti je i seoska slava (litije). Po pravilu u šumadijskim selima su litije jedinstvene, za celo naselje. Međutim, litije su u Sepcima na Sv. Jeremiju (14. maja), a u njihovom zaseoku Petrovcu na Poljobraniju (15. maja). Ove odelite litije su ostatak i dokaz nekadašnje zasebnosti Petrovca kao sela.

Po Gaji Panteliću, Karađorđev otac Petar se u Mramorcu oženio Maricom i otišao na kovanluk u Petrovac. U svakom slučaju, krug življenja Karađorđevih roditelja se u prvo vreme odvijao u trouglu Viševac - Mramorac - Petrovac, sve na po sat hoda udaljeno. I iz Petrovca je prešao da živi u Žabaru. Koliko će ovo otkriće o mestu Karađorđevog rođenja poremetiti pripreme za proslavu 200-godišnjice Prvog srpskog ustanka i nameru Viševca da podigne spomenik Karađorđu?

- Nema potrebe da se išta poremeti - kaže Nedeljković. - Sva mesta koja su vezana za život Karađorđev i događaje u Prvom srpskom ustanku treba to da na prigodan način obeleže. Tako i Viševac gde je bio Karađorđev roditeljski dom i dedovsko ognjište. A isto tako, napokon, i Petrovac kao mesto rođenja Velikog Vožda. Ovde je, pre prvih petlova (oko jedan čas po ponoći), kako je sama Marica kazivala Gaji Panteliću svet ugledao njen prvenac Đorđe, kasnije nazvani Crni Đorđe. U suprotnom, imali bismo svojatanje bez osnova. Niko na Karađorđa nema sva prava, jer svi imaju samo ona prava koja odslikavaju činjenice njegovog života vezanih za njih.

Dragan Vlahović


vesti po rubrikama

^dosije

16:19h

Odgonetnuta nedoumica oko mesta rođenja Velikog Vožda



     


FastCounter by LinkExchange