Dok prilazite manastiru Đurđevi stupovi, pogled ka hramu sagrađenom davne 1170. godine na brdu iznad Novog Pazara, zaklanja vam fabrika kože, a naokolo se neumoljivo širi neizdrživ smrad. Nadomak Petrove crkve, čiji se nastanak vezuje za deveti vek, što je čini najstarijom pravoslavnom bogomoljom na Balkanu, smeštena je benzinska pumpa.

Ovo je na sreću, bar za sada, zamišljena bliska budućnost koja vrlo lako može postati krajnje surova stvarnost. Naravno, ukoliko obesnim neimarima, koji su već započeli radove na zaštićenoj manastirskoj zoni, nadležni sudovi, građevinske inspekcije ne stanu na put.

Za sada najtemeljitije i s puno brige, posao inspektora obavlja sveštenstvo Raške oblasti. Obilaze teren, fotografišu, gotovo svakodnevno odlaze kod nadležnih u Opštini Novi Pazar, pišu zahteve odgovornima na republičkom i saveznom nivou. Pokušavaju sami da saznaju ko stoji iza neke od neprilagođenih i nezakonitih građevina, što nije nimalo lako, jer se u Sandžaku deo prodate imovine još vodi na pređašnje vlasnike - Srbe.

		Ugrožena srpska i jevrejska groblja Dok je malo brige za žive, još manje je za počivše. U žalosnom stanju su i groblja. Po rečima jereja Tomislava Milenkovića, sveštenici su išli nekoliko puta, čistili i čupali korov, ali to, naravno, nije dovoljno. Po podacima Crkvene opštine za Rašku oblast, posle Drugog svetskog rata, u vreme nacionalizacije i konfiskacije zemljišta, pravoslavna groblja „pripala" su opštini Novi Pazar, a muslimanska se vode na Islamsku zajednicu, to jest, u ono vreme na Vakuf Mearih. Oronulost i zapuštenost pravoslavnih grobalja delo su i sadašnje kao i prošle opštinske vlasti. Po dokumentaciji Crkvene opštine Starog Rasa, groblje u naselju Potok je na površini od 86, 5 ari. Neposredno posle Drugog svetskog rata bilo je 1246 nadgrobnih krstova. Godine 1975. ostalo je oko 200, a danas nekoliko desetina. Za sada, po dokumentaciji, šest objekata delom zalaze na parcele groblja. Crkvena opština se obraćala nadležnima da se spreči izgradnja na groblju ili da se bar stavi pod zaštitu, jer potiče iz 18 veka. Dobili su, kažu, obećanje od Zavoda za zaštitu spomenika iz Kraljeva da će se prilikom pravljenja novog urbanističkog plana voditi računa da se ne dozvoli izgradnja na grobnim mestima, te da se ovo staro groblje stavi pod zaštitu čime bi dobilo drugačiji tretman. Staro groblje u naselju Svojbor na 37,29 ari u još gorem je položaju jer nema više nijednog vidljivog, a jedva se nazire po neki zakopani krst, kažu u Crkvenoj opštini. - Žao mi je i Jevrejskog groblja koje je takođe ugroženo divljom gradnjom. Gotovo da je uništeno kao i naše. Rodio sam se i odrastao u Novom Pazaru i još se sećam nekih umetnički prelepih spomenika kojih više nema. Bilo je to pre dvadeset godina - kaže setno otac Tomislav.

Po sadašnjim poražavajućim činjenicama a na osnovu dokumentacije Srpske pravoslavne crkvene, opštine za Rašku oblast u široj zoni zaštite oko Petrove crkve, izvesni Nail Redžović, bez ikakve dozvole raskopao je pola brda radi izgradnje benzinske pumpe. Tek na intervenciju nadležnog sveštenika, opštinska građevinska inspekcija je u julu obustavila radove i donela rešenje da se zatrpa iskop zemlje, što do danas nije urađeno. U široj zoni zaštite oko manastira Đurđevi stupovi, na parceli 3449 - 4 sa građevinskom dozvolom pod brojem 03351 - 3, bez odobrenja Zavoda za zaštitu spomenika gradi se objekat za otkup kože. Inače, ova kožara gradi se na samoj granici zaštićene zone gde po urbanističkom planu nije dozvoljeno zidanje fabrike. Međutim, kako kažu u Crkvenoj opštini, dok je bila julovska vlast, graditelj kožare uspeo je da - promeni namenu zemljišta i time sebi, na nezakonit način obezbedi gradnju.
Tik do Petrove crkve, i to u užoj zoni zaštite, gde po zakonu nije dozvoljena ama baš nikakva gradnja, bespravno je izgrađena kuća. Pored njega je napravljen poljski VC, tako da posetioci najstarije crkve na Balkanu imaju više nego jedinstvenu priliku da prvo što ugledaju, bude - klozet.
Po dokumentaciji Crkvene opštine, spisak ovim nije okončan. U zoni zaštite Đurđevih stupova, bez ikakve dozvole, ima nekoliko divlje podignutih kućica, garaža i kioska čiji su „vlasnici" za sada nepoznati. Građevinska inspekcija - izgleda spava, a sveštenstvo Raške, na osnovu iskustva strahuje.
Kako kažu u Crkvenoj opštini, postavljanje ovakvih objekata je, plaše se, samo početak divlje gradnje i takozvano ispipavanje pulsa vlasti. A ukoliko ne bude blagovremene reakcije, uskoro će na tim mestima biti izgrađeni divlji objekti koje je još teže ukloniti. Jer se isprva, kako to obično kod nas biva, sagradi udžerica, a posle nekoliko godina, ako ne usledi nikakva reakcija, nikne višespratnica.
Sveštenstvo i verni narod Starog Rasa mole republičke i savezne vlasti, da u okviru svojih nadležnosti učine sve da se divlje podignuti objekti uklone, te da se sveti hramovi koji su odoleli zubu vremena ovog puta zaštite od ljudske ruke.

Željka Jevtić