[an error occurred while processing this directive]  

Izdaje NIP „GLAS” a.d.
„GLAS JAVNOSTI“ d.d.

Vlajkovićeva br. 8, Beograd, Jugoslavija

[an error occurred while processing this directive]  

I n t e r n e t   i z d a n j e

Nedelja, 12. novembar 2000.

 
 
[an error occurred while processing this directive]

vesti dana

arhiva

vaša pisma

istorijat

redakcija

kontakt

pomoć

pišite nam


Links

Srpsko nasleđe

Glas nedelje

SINA

SNAGA

11. Nov 2000 18:02 (GMT+01:00)

Naučnici i rodoljubi (16)

Otac naučne geografije

Jovan Cvijić: geograf, geolog, etnolog, etnopsiholog i limnolog (1865-1927)

Kao da je nekakva neminovnost sudbine bila namenila ulogu pitomom Jadru da iznedri dva pionirska stvaraoca, čija će dela ceniti čitav intelektualni svet. U Tršiću kod Loznice rodio se Vuk Karadžić, a samo nakon godinu dana posle njegove smrti u samoj Loznici 1865. godine rodio se u domu Todora i Marije Cvijić, sin Jovan, treće po redu od šestoro dece.

Obojica su preduzimala dugogodišnja istraživačka putovanja: Cvijić tokom 38 godina, jer je umro u 62. godini, Vuk 59 godina, jer je živeo 79 godina. Jedno vreme bavili su se gotovo istovetnom problematikom: Vuk je objavio jednu geografsku monografiju o Srbiji a drugi o Crnoj Gori; Cvijić je zasnovao našu naučnu geografiju i znatno doprineo razvitku niza srodnih nauka (geologije, etnografije, etnopsihologije i limnologije). Naravno, oni su se međusobno mnogo razlikovali ne samo po vremenu u kojem su živeli, nego i po obrazovanju, uslovima za stvaralaštvo, glavnoj stručnoj problematici i po ukupnoj ulozi u razvitku naše nauke i kulture.

U rodnoj Loznici Jovan Cvijić je pohađao osnovnu školu i prva dva razred gimnazije. Treći i četvrti razred gimnazije završio je u Šapcu, a višu gimnaziju u Beogradu. Mladi Cvijić često je gotovo sve do čega je dolazio - socijalističke knjige "… koje su bile u saglasnosti sa idealizmom koji sam u sebi od majke imao. Sve drugo, osim misli o sreći čovečanstva, postalo mi je sporednim", pisao je mnogo godina kasnije. U gimnaziji dobro je učio sve predmete, a naročito strane jezike. Za četiri godine prilično je naučio nemački, francuski, a naročito engleski jezik. Poznavanje svetskih jezika znatno mu je koristilo već u toku studija, jer tada nije bilo valjanih udžbenika na našem jeziku, a i kasnije, pošto je veći deo svojih naučnih radova objavljivao na stranim jezicima.

Upravo kada se Cvijić spremao da studira medicinu, njegov šabački profesor Vladimir Karić ga je ubedio da se posveti geografiji, koja ima velike perspektive i nezamenljivu ulogu u budućim političko-teritorijalnim razrešavanjima koja su se nazirala već osamdesetih godina prošlog veka. Tako se on upisao na Prirodno-matematički odsek Velike škole u Beogradu. Po završenim studijama Cvijić je godinu dana predavao geografiju u Drugoj muškoj gimnaziji u Beogradu. Potom dobio je stipendiju i od jeseni 1889. do proleća 1893. proveo je na Univerzitetu u Beču kao državni pitomac na usavršavanju.

Ovde je slušao predavanja kod naučnika svetskog ugleda: geomorfologa Penka, geotektoničara Sisa, tadašnjeg predsednika Austrijske akademije nauka i klimatologa Hana. Krajem 1892. kod njih je odbranio doktorsku disertaciju pod naslovom "Das Karstphanomen (Karst, preveden kod nas 1895), koja je odštampana i prevedena na više jezika. Ovo delo dobilo je najpohvalnije prikaze od poznatih naučnika u svetu, tako je britanski naučnik Arčibald Giki napisao da ono predstavlja "zastavničko delo" nauke. Ono se i danas smatra kapitalnim delom svetske krastologije, a Cvijić njenim naučnim utemeljivačem.

Još kao student Cvijić je preduzimao "terenska istraživanja". U julu 1885. po Ceru i Valjevskim planinama, u leto 1886. po okolini Beograda, a već 1887. kada je imao 21 godine, objavljuje svoj prvi naučni rad pod naslovom "Prilog geografskoj terminologiji našoj". Na odlično uređenom i bogato opremljenom Univerzitetu u Beču, Cvijić je "upijao" sve što mu je moglo pomoći u širenju geografskih saznanja. Sa svojim uvaženim profesorima Penkom i Sisom je vrlo često odlazio u stručne ekskurzije, ne samo u okolini Beča, nego na unutrašnjosti prostrane Austrougarske. Tako se na samom terenu, uz svesrdnu pomoć svojih profesora, osposobljavao za iznalaženje i rešavanje naučnih problema.

Nakon odbrane doktorske disertacije u martu 1893. dr Jovan Cvijić postavljen je za redovnog profesora Velike škole u Beogradu, u svojoj 28. godini života. Prilikom otvaranja Univerziteta u Beogradu, 12. oktobra 1905. postavljeno je prvih osam redovnih profesora, među njima i Cvijić. U šk. 1907/8. godini, biran je prvi put, a 1919/20. drugi put za rektora Univerziteta. Odjek njegovih naučnih rezultata, pratila je i visoko cenila i naša Akademija nauka, pa ga je izabrala za dopisnog člana 1895. a za redovnog 1899. kada je imao samo 34 godine. Od 1921. pa do smrti 1927. bio je predsednik Akademije.

Nama gotovo nikakvih pisanih podataka o tome šta je sve Cvijić učinio za unapređenje Univerziteta tokom svog prvog mandata. Na tu dužnost, stupio je gotovo na samom početku rada ove naše visoke prosvetne naučne ustanove, pa je morao da ulaže velike napore za njeno utemeljivanje. Mnogo više podataka ima o onome šta je učinio za vreme svog drugog rektorskog mandata šk. 1919/20. godine. On je odmah započeo da organizuje brzu obnovu opustelog i delimično porušenog Univerziteta. Uz to poveren mu je zadatak "ujednačavanja uredba i zakona" na ondašnjim univerzitetima u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca. Cvijić je presudno uticao na otvaranje pet novih fakulteta: Medicinskog, Poljoprivrednog i Bogoslovnog u Beogradu, Filozofskog u Skoplju i Pravnog u Subotici.

Dr Cvijić je osnovao 1894. Geografski zavod univerziteta, prvu takvu ustanovu na Balkanu. Početkom 1910. osnovao je sa saradnicima Srpsko geografsko društvo, dok 1912. pokrenuo je "Glasnik Srpskog geografskog društva", koji je do današnjih dana izlazio, sem u godinama Prvog i Drugog svetskog rata. Čuven je bio njegov seminar, koji se održavao jednom nedeljno, i na koji su dolazili predstavnici srodnih struka, kao i nastavnici beogradskih gimnazija. Da bi usmerio naučni rad svojih mladih saradnika, objavio je pet detaljnih uputstava za "terenska istraživanja" stanovništva i naselja. Oslanjajući se na Geografsko društvo, seminar i uputstva, vremenom je stvorio originalnu "geografsku školu", veoma cenjenu u svetu, koja je počivala na "timskom radu" i odakle su se formirali budući naučni radnici.

Za 38 godina istraživačkih putovanja po Balkanskom poluostrvu, Južnim Karpatima i Maloj Aziji, Cvijić je najviše obraćao pažnju na krastološke, geomorfološke, geotektonske i limnološke pojave. Što je više putovao to je više uočavao razlike u etničkoj slici, raspoređenosti starih kultura, stepenu prosvećenosti naroda, nivou privrednog razvitka, tipova i položaja naselja, tipova i izgledu kuća. U vreme njegovih istraživanja, krajem 19. i početkom 20. veka, ove antropogeografske i etnografske pojave bile su manje proučene nego u ostalim delovima Evrope, pa je Cvijić rano počeo da beleži svoja zapažanja o njima. Njihova slaba proučenost ali i predosećanje da dolaze burni istorijski događaji, kada će svaka naučna informacija biti korisna za rešavanje nacionalno-političkih i državnih problema nagnali su ga da se unese i u istraživanje niza društvenih pojava i procesa. Tako se Cvijić razvio u jednog od najsvestranijih naučnika u istoriji Južnih Slovena.

Teško je sabrati i oceniti obilje istraživačkih rezultata i otkrića do kojih je Cvijić, taj neumorni putnik, došao. Glavne rezultate tih istraživanja izložio je u svom veoma obimnom delu "Osnove za geografiju i geologiju Makedonije i Stare Srbije". Na osnovu svojih istraživanja izradio je i prvi veliki "Atlas jezera Makedonije, Stare Srbije i Epira", koji istovremeno predstavlja kamen temeljac naše limnologije. Gotovo sve što je Cvijić u ovim delima izložio, bilo je nepoznato u dotadašnjoj nauci. Sintezu geoloških i geomorfoloških i širih prirodnjačkih istraživanja izložio je u monumentalnom delu "Geomorfologija jedan i dva". Prvi je izvršio klasifikaciju gradskih i seoskih naselja, dovodeći prvi u neposrednu vezu s okružujućom prirodom, naročito reljefom. Čitavu drugu knjigu svog znamenitog dela "Balkansko poluostrvo i južnoslovenačke zemlje" posvetio je etnopsihičkim osobinama stanovništva, pa se sa pravom može reći da je on zasnovao našu etnopsihologiju.

Društvena delatnost i mnogobrojna priznanja

Na poziv znamenitog francuskog geografa Vidala, profesor Cvijić u Parizu je tokom 1917. i početkom 1919. držao na Sorboni predavanja "O balkanskim zemljama i narodima". Krajem 1918. naša vlada ga je postavila za prvog eksperta za etnografske granice, a početkom 1919. za predsednika teritorijalne sekcije pri našoj delegaciji na Mirovnoj konferenciji. Ključno je Cvijićevo učešće u povlačenju granica države Srba, Hrvata i Slovenaca. Zahvaljujući njemu i našem zemljaku profesoru Pupinu, sa Kolumbija univerziteta u Njujorku, koji je takođe pozvan, njihovoj reputaciji, najviše je doprinelo da se novoj stvorenoj Jugoslaviji prisajedine: Banat, Baranja, Dalmacija i Bledski trougao (Bled, Bohinj i Triglav).

Koliki su odjek imali naučno delo i društvena delatnost Jovana Cvijića pokazuju i mnogobrojna priznanja i odlikovanja koja su ovom naučniku dodeljivale akademije nauka, naučna i stručna društva, univerziteti i ugledne kulturne ustanove u našoj zemlji i svetu. Iz pisanih dokumenata, što zbog ograničenog prostora ne možemo sve navesti, vidi se da je on bio član 8 akademija nauka, 16 geografskih i prirodnjačkih društava, počasni doktor Sorbone i Karlovog univerziteta u Pragu, a da je primio i 10 odlikovanja.

Koliko je Cvijić bio odan nauci i svom narodu vidi se i i po tome što je zaveštao i ostavio Srpskom geografskom društvu sve svoje imanje.

Priredio: dr Mihajlo Molnar


vesti po rubrikama

^feljton

17:01h

Tajne ruske špijunaže (5): Englezi popisuju carsku flotu

17:36h

Za zdravlje dece (4): Šta jača kosti deteta

18:02h

Naučnici i rodoljubi (16): Otac naučne geografije

 



     


FastCounter by LinkExchange