[an error occurred while processing this directive]  

Izdaje NIP „GLAS” a.d.
„GLAS JAVNOSTI“ d.d.

Vlajkovićeva br. 8, Beograd, Jugoslavija

[an error occurred while processing this directive]  

I n t e r n e t   i z d a n j e

Nedelja, 29. oktobar 2000.

 
 
[an error occurred while processing this directive]

vesti dana

arhiva

vaša pisma

istorijat

redakcija

kontakt

pomoć

pišite nam


Links

Srpsko nasleđe

Glas nedelje

SINA

SNAGA

28. Oct 2000 17:02 (GMT+01:00)

Naučnici i rodoljubi (2)

Rodoljubivi arhijerej

Stevan Stratimirović (1757-1836), mitropolit, filozof, pedagog, pravnik, političar

Porodica Stratimirovića, potekla je iz ugledne porodice,koja je u vreme Druge seobe naupstila Hercegovinu i od bečkog Dvora dobila mali plemićki posed Kulpin u Bačkoj. Stevan se rodio 1757. godine od roditelja Nikole i Anđeline. On se školovao u mestu svog rođenja Kulpinu, Novom Sadu, Segedinu i Vacu. Filozofske i pravne nauke studirao je u Pešti i Beču, dok je bogoslovska i istorijska znanja sticao kod, tadašnjeg vodećeg, srpskog intelektualca Jovana Rajića. Pod uticajem blagorodnog mitropolita Mojsija Putnika, Stratimirović je napustio svetovni život, zamonašio se i vrlo brzo postao arhimandrit u manastiru Krušedolu, a 1786. episkop u Budimu.

Iako se posvetio crkvi, Stratimirović u njegovom mladalačkom i srednjem dobu nisu bila strana tada napredna intelektualna racionalistička strujanja. Kao episkop u Budimu, mogao je bolje da upozna mađarsku politiku i intelektualnu sredinu, da proširi stečena znanja. Priča se da se mitropolit Putnik na rastanku sa mladim episkopom zaplakao i prorekao mu da će ga on naslediti. Tako je i bilo. Na četiri godine potom, po smrti Putnikovoj, na Narodnocrkvenom saboru u Temišvaru 1790. godine izabran je za srpsko-pravoslavnog mitropolita. U tom zvanju će ostati preko 45 godina, tj. do njegove smrti 1836. godine u Sremskim Karlovcima.

Nakon Stratimirovićevog izbora za mitropolita, njegov savremenik, mudri Dositej Obradović je zapisao: "Nek se uteši i vozraduje celi srpski rod, koji blagodareći Bogu, sad slobodno može reći: Takav nam dođe arhijerej: blag, rodoljubiv i prosvešetn". Dok jedan biograf Stratomirovićev ovako govori o ličnim osobinama njegovim: "Po ličnim vrlinama i darovima bio je mitropolit Stratimirović redak znalac crkvenih, pravnih i građanskih zakona, bistre pameti, jakog pamćenja, zrelog suda, neumoran u vršenju zvanja svoga, čovekoljubiv i gostoprimac.

Vreme svoje nije provodio u raskoši, bio je štedljiv da bi imao otkud činiti milostinje; bio je blag po naravi, nije nikome laskao, nije se s mnogima družio, bio je svakome pristupačan, više strog životom nego ličnošću, teško se nakanjivao na kaznu, rado je praštao, bio je milostiv; voleo je red i u najmanjim stvarima i bio je vazda priseban".

Kao visokoprosvećenom arhipastiru, Stratimiroviću je teško padala intelektualna i moralna zaostalost sveštenstva i monaštva koa i opšta zapuštenost srpskog naroda. Smatrao je da crkva treba da vodi narod. Za to je bilo potrebno bolje školovano sveštenstvo zbog čega je pristupio otvaranju klerikalnih škola po eparhijama, a u Karlovcima 1794. godine osnovao je prvu Bogosoloviju. Svršeni bogoslovi, u zvanju đakona, trebalo je da vrše i dužnosti učitelja, pošto su škole, i pored podržavljenja, bile na izdržavanju crkvenih opština. Nastojao je da ograniči mešanje države u školstvo kako bi u njemu održao duh pravoslavlja, ćirilicu i slavenoserpski jezik, odnosno duhovne veze sa srpstvom pod Turcima i sa bratskim ruskim narodom.

Stratimirović je osećao kakvu štetu trpi srpski narod zbog nedostatka sopstvenih srednjih škola, odnosno gimnazija. On je bio duhovni pokretač Karlovačke gimnazije 1791. godine. Pod njegovim uticajem i glavnim prilogom D. Sabova, a i rodoljubivi srpski, karlovački i drugi građani pomogli su da se mitropolitova zamisao o prvoj srpskoj gimnaziji ostvari. Preko svojih veza on se postarao da ona dobije visokostručne profesore i da gimnazija postane rasadište nove srpske inteligencije.

Presudna uloga njegova i o osnivanju Gimnazije u Novom Sadu 1810. godine, za koju je osnovni kapital položio rodoljubivi Sava Vuković. Prvi Nastavni planovi i programi za obe gimnazije izrađeni su uz aktivno zalaganje i učešće mitropolita Stratimirovića. Prema njegovom biografu Đoke Slijepčevića, "dobiti dve gimnazije sa izrazito nacionalnim obeležjem u Carevini u kojoj su se gemanizatorske i rimokatoličke ideje dosledno sprovodile nije bilo lako. Održavati ih izvan domašaja državnog uticaja još je bilo teže...".

U "Karlovačkom krugu" (jedne vrste male akademije) i izvan njega, Stratimirović je otvarao, iako nije stigao i da sve razreši, mnoge jezičke, etnografske, geografske, istorijske i književne teme. Za njegov naučni rad, za njegove sudove o knjigama interesovali su se mnogi evropski naučnici. On je obogatio i za naučni rad osposobio patrijaršijsku biblioteku u Karlovcima, omogućio štampanje mnogih crkvenih knjiga, kao i četvorotomnu "Istoriju" Jovana Rajačića, a u sve srpske škole uveo istoriju kao obavezni nastavni predmet.

Mitropolit Stratimirović je budno pratio zbivanja u Srbiji i zanosio se njenim oslobađanjem; smatrao je da bi se do toga najlakše došlo uz pomoć bratskog ruskog naroda, kao pouzdanog saveznika iste vere i bliskog jezika. U vezi toga, u proleće 1804. godine, on je caru Aleksandru Prvom poslao svoj čuveni "Memorandum". Kada je,nakon toga, otpočeo Prvi srpski ustanak u Srbiji pod voždom Karađorđem, Stratimirović mu je poklonio najveću pažnju. Svi istoričari ustanka slažu se o njegovom izuzetno velikom doprinosu oslobodilačkoj borbi svog naroda. On je bio "jedan od najinteligentnijih i političkih najobrazovanijih savetodavaca i prijatelja ustanaka, koji je bio u takvim ličnim vezama i u Austriji i među Srbima da na ustanak silno mogao uticati i faktički voditi njihovu spoljnu politiku". Sa svojim izveštajem bečkom Dvoru, uticao je na izvesnu blagonaklonost prema ustanicima i na prećutnu saglasnost o njihovom snabdevanju oružjem, municijom i hranom iz Austrije.

Teško je doživljavao neslogu, razdor i borbu između ustaničkih starešina i bio razočaran zbog nedovoljnih rezultata u sudstvu, prosveti i finansijama Srbije. Pored toga, i bečki Dvor počeo je prema njemu pokazivati nepoverenje. To je uticalo na njega da svoj aktivni stav prema Srbiji zameni držanjem blagonaklono-skeptičnog posmatrača. Izuzetak će učiniti u jesen 1813. godine kada izbeglička masa, nakon neuspeha ustanka, preko 150.000 duša privremeno utočište potraži u Vojvodini. On će tada u okružnicama pozvati sveštenstvo i narod da pruže pomoć unesrećenoj braći, a sam će u Karlovcima i Novom Sadu olakšati položaj porodicama Karađorđa i drugih ustaničkih starešina. Ponovo će ga uzbuditi Drugi ustanak sunarodnika u Srbiji 1815. godine, a umiriti i zadovoljiti politika poslušnosti i upornosti knjaza Miloša Obrenovića u borbi za autonomiju kao i spremnost da sa zahvalnošću prima njegove savete u pogledu uređenja crkve i obdržavanje slavenoserpskog jezika i pisma kao službenih u Knjaževini Srbiji.

Mitropolit Stratimirović još za vreme života u istoriju srpskog naroda se "zlatnim slovima upisao" kao veliki patriota. Pored navedenih zasluga spomenućemo i njegovo držanje i stav prema drugim savremenicima, koji su takođe dali ogroman doprinos u reformi srpskog jezika, književnosti i obrazovanja u tadašnjoj Srbiji. On se zauzimao i za dovođenje obrazovnih ljudi u Srbiju. Tako je i Dositej Obradović njegovim zauzimanjem došao 1806. godine pozvan da iz Trsta dođe u Srbiju. Međutim, kada je 1811. godine postao prvi ministar prosvete u Srbiji, njegove ideje u znatnoj meri nisu odgovarale interesima srpske crkvene hijerarhije, tj. Stratimirovićevim shvatanjima. Kada se pojavio Vuk Karadžić sa svojim radovima, naročito na polju reforme srpskog jezika i pravopisa, Stratimirović ga je u početku pomagao, da bi kasnije postao njegov ogorčeni protivnik.

Uroš Nestorović, veliki reformator srpskih škola i osnivač prve Učiteljske škole 1812. godine u Sent Andreji, kasnije 1816. premešta se u Sombor, takođe je došao u sukob sa sveštenstvom i samim mitropolitom na čelu.

Piše: Dr Mihajlo Mlinar


vesti po rubrikama

^feljton

17:02h

Naučnici i rodoljubi (2): Rodoljubivi arhijerej

18:01h

Tibetanska medicina (9): Kada je poremećen puls

18:45h

Tajne Belog dvora (12): Grčke skulpture iz četvrtog veka

 



     


FastCounter by LinkExchange